สมัยกรุงศรีอยุธยา (1350 - 1767)

อาณาจักรสุโขทัยเป็นอาณาจักรเริ่มแรกในพื้นที่บริเวณรอบ ๆ เมืองสุโขทัย อยู่ทางภาคเหนือตอนกลางของประเทศไทย ซึ่งมีอายุระหว่างปี 1238 ถึง 1438 เมืองหลวงเก่าในปัจจุบันอยุ่ห่างออกไป 12 กิโลเมตรของสุโขทัยใหม่ ที่ตำบลเมืองคาว ซึ่งถูกทำลายและเป็นเมืองอุทยานประวัติศาสตร์ไปแล้ว เมืองสุโขทัยเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรเขมร จนถึงปี 1238 เมื่อเจ้านาย 2 พระองค์ คือ ขุนผาเมืองและพ่อขุนบางกลางหาว ประกาศเอกราชและก่อตั้งราชอาณาจักรไทยขึ้นมา พ่อขุนบางกลางหาวภายหลังได้กลายมาเป็นปฐมกษัตริย์ของสุโขทัย ซึ่งเรียกพระองค์ว่า พ่อขุนศรีอินทราทิต (หรือ อินทราดิต) เหตุการณ์นี้เป็นเครื่องหมายของการก่อร่างสร้างตัวของชาติไทย ถึงแม้ว่าจะมีเมืองหลวงอีกหลายแห่งที่ไม่เป็นที่รู้จักนักเช่น ล้านนา พะเยา และเชียงแสน ซึ่งถูกสถาปนาในระยะเวลาเดียวกัน

สุโขทัยขยายอาณาเขตออกไปได้ด้วยการผูกสัมพันธไมตรีกับอาณาจักรอื่น ๆ มีการรับเอาพระพุทธศาสนาทวารวดีซึ่งเป็นรัฐที่เคร่งศาสนาที่ได้รับการช่วยเหลือจากพระสงฆ์ชาวศรีลังกา ขุนศรีอินทราทิตทรงประสบความสำเร็จได้โดยพระราชโอรสพ่อขุนบานเมือง ผู้ซึ่งเจริญรอยตามพระเชษฐาพ่อขุนรามคำแหงในปี 1278 ภายใต้พระบรมโพธิสมภารของพ่อขุนรามคำแหง สุโขทัยก็เข้าสู่ยุครุ่งเรือง มั่งคั่ง พ่อขุนรามคำแหงทรงประดิษฐอักษรไทยขึ้น (นับจากปี 1283 แต่ก็ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ หินจารึกบันทึกอักษรที่รู้จักกันในนาม อักษรไทย) อาณาจักรสุโขทัยเจริญเต็มที่มีอาณาเขตไปถึงมาร์ตาบาน (ปัจจุบันอยู่ในพม่า) ถึงหลวงพระบาง (ปัจจุบันอยู่ในลาว) และลงไปจนถึงคาบสมุทรมาเลย์ซึ่งไกลถึงนครศรีธรรมราช ซึ่งขยายกว้างออกไป ถึงแม้ว่าจะห่างไกลการควบคุมจากตัวพระนคร

ภายหลังที่พ่อขุนรามคำแหงเสด็จสวรรณคต ก็สำเร็จได้ด้วยพระโอรสของพระองค์ที่ชื่อ เลอไท โดยมีเมืองขึ้นทางเหนือคืออุตรดิตถ์ หลังจากนั้นไม่นานก็เป็นอาณาจักรลาวเทียน ของหลวงพระบาง และเวียนเทียน (เวียงจันทร์) ได้ประกาศอิสรภาพในปี 1319 อาณาจักรมนก็แยกตัวออกไป และในปี 1321 ก็เป็นล้านนาซึ่งเป็นเมืองที่เก่าที่สุดแห่งหนึ่งภายใต้การควบคุมของสุโขทัย ทางใต้สุพรรณบุรีที่มีอำนาจมากขึ้นก็แตกพ่ายไปเช่นกันในตอนต้นของรัชสมัยของพระเจ้าเลอไท ดังนั้น ราชอาณาจักรก็มีการลดขนาดลงอย่างรวดเร็ว ขณะเดียวกัน กรุงศรีอยุธยาก็เริ่มแข็งแกร่งขึ้นและจนในที่สุดในปี 1378 พระมหาธรรมราชาที่ 2 ก็ทรงยอมจำนนต่ออำนาจใหม่

แผ่นศิลาจารึก พ่อขุนรามคำแหง เป็นการจารึกไว้ในแผ่นหินนับร้อย ๆ ซึ่งเป็นการจารึกประวัติศาสตร์ในสมัยนั้น ส่วนที่มีความสำคัญมากของจารึกคือ ศิลาจารึก พ่อขุนรามคำแหง (แผ่นหินจากรึกของพ่อขุนรามคำแหง) ศิลาจารึก วัดศรีชุม (เรื่องราวทางประวัติศาสตร์ของแคว้นและของศรีลังกา) และศิลาจารึก วัดปมะเมือง (บันทึกการเมืองและศาสนาของพระเจ้าเลอไท)

สุโขทัยกลายมาเป็นเมืองขึ้นของกรุงศรีอยุธยาระหว่างปี 1365 ถึง 1378 ในปี 1412 กรุงศรีอยุธยาแต่งตั้งนายกองคนใหม่ และพระมหาธรรมราชาที่ 4 ได้รับการสถาปนาขึ้นครองราชย์ ในปี 1430 พระมหาธรรมราชาทรงย้ายเมืองหลวงไปอยุ่ที่พิษณุโลก และหลังจากการเสด็จสวรรณคตในปี 1438 ราชอาณาจักรก็ถูกลดขนาดลงเป็นแค่รัฐเป็นเพียงส่วนหนึ่งของกรุงศรีอยุธยา