สมัยกรุงสุโขทัย (1238 – 1438)

อาณาจักรสุโขทัยเป็นราชธานี มาก่อนในพื้นที่เมืองสุโขทัย อยู่ทางภาคเหนือตอนกลางของประเทศไทย ในปี พศ.1781 ถึง 1981 เมืองหลวง ตั้งอยู่ ที่ตำบลเมืองเก่า ซึ้งห่างจากเมืองใหม่ในปัจุบัน 12 กิโลเมตร อยู่ในบริเวณอุทยานประวัติศาสตร์ เมืองสุโขทัย เมืองสุโขทัยตกอยู่ภายใต้การปกครองของอาณาจักรเขมร จนถึง ปีพศ. 1691 เมื่อ วีระบุรุษของไทย 2 ท่าน คือ พ่อขุนผาเมือง และพ่อขุนบางกลางหาว ได้ประกาศอิสรภาพ และสร้างเมืองขึ้น หลังจากนั้น พ่อขุนบางกลางหาว เป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกของอาณาจักรสุโขทัย และ ตั้งพระนามใหม่ของพระองค์เป็นพ่อขุนศรีอินทราทิต และนี้เองเป็นการเริ่มต้นการการก่อตั้งของอาณาจักรของชนชาติไทย ถึงแม้ว่ายังจะมีอาณาจักรที่ไม่เป็นที่รู้จักมากนักเช่น อาณาจักร ล้านนา พะเยา และเชียงแสน ซึ่งก่อตั้งขึ้นในเวลาเดียวกัน

อาณาจักรสุโขทัยขยายอาณาเขตด้วยการเจริญสัมพันธไมตรีกับ อาณาจักรอื่นๆรอบอาณาจักรสุโขทัย แล้วยังได้รับเอาพุทธศาสนามาเป็นศาสนาประจำชาติ ด้วยความช่วยเหลือของพระสงฆ์ชาวศรีลังกา หลังจากนั้นพ่อขุนบานเมือง ซึ่งเป็นพระราชโอรส ได้ขึ้นครองราชสืบต่อจากพ่อขุนศรีอินทราทิต ในปี 1821และหลังจากนั้น พ่อขุนรามคำแหง และได้รับการสถาปนาเป็นพ่อขุนรามคำแหงมหาราช สุโขทัยเป็นยุคทองของความอุดมสมบูรณ์ พ่อขุนรามคำแหงยังเป็นผู้ซึ่งบัญญัติตัวหนังสือไทย ( ตามข้อมูลบนหลักศิลาจารึก ในปี 1821 ซึ่งเป็นที่แพร่หลายเป็นตัวอักษรไทยแต่นั้นมา) ในยุคที่เจริญรุ่งเรืองที่สุด มีอาณาบริเวณครอบคลุมจาก เมืองเมาะตะมะ ( เมียนมาร์ ในปัจุบัน ) ไปจนถึงหลวงพระบาง ( ลาว ในปัจจุบัน )และทางตอนใต้ครอบคลุมไปถึง แหลมมลายู ในบริเวณจังหวัดนครศรีธรรมราช อาณาจักรในขณะนั้นกว้างใหญ่กว่าประเทศไทยในปัจจุบันถึงแม้ว่าการปกครองจะปกครองโดยการแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่

หลังจากที่พ่อขุนรามคำแหงได้ทรงสวรรคต พระราชโอรสคือพระยาเลอไท มีการแบ่งแยกของอาณาจักร เริ่มต้นที่อุตรดิตร์ ทางตอนเหนือ และหลังจากนั้น อาณาจักรลาว ซึ่งก็คือหลวงพระบางและ และเวียงจันทน์ ซึ่งปกครองตัวเองด้วยระบบศักดินา ในปี พศ. 1862 อาณาจักรมอญแตกออกไป และ ในปี พศ.1864 อาณาจักรล้านนาเข้ามายึดครองตาก ซึ่งเป็นเมืองเก่าแก่ในการปกครองของสุโขทัย ทางตอนใต้ คือสุพรรณบุรี ก็แตกออกมาเป็นอิสระ จาการปกครองของพระเจ้าเลอไท ทันใดนั้นอาณาจักรก็เสื่อมอำนาจลง ในขณะเดียวกัน อยุธยาก็เข้มแข็งขึ้น และในที่สุดพระมหาธรรมราชาที่ 2 ได้สถาปนาเมืองหลวงขึ้นใหม่ ในปี พศ. 1913

หลักศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหง มี หลักศิลาจำนวนมากที่บันทึกประวัติศาตร์ของสมัยนั้นไว้ และในนั้นมีหลักศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหง , หลักศิลาจารึกวัดศรีชุม (บันทึกประวัติศาสตร์ของศาสนาของชาติและศรีลังกา), และหลักศิลาจารึกวัดผามาเมือง (จารึกการปกครองในสมัยพระเจ้าเลอไท).

สุโขทัยกลายเป็นเมืองขึ้นของอยุธยาระหว่าง ปี พศ. 1921 ถึง พศ.1955 พระมหาธรรมราชาที่ 4 ได้ขึ้นปกครองกรุงศรีอยุธยา และในปี พศ.1973 พระมหาธรรมราชา ได้ทรงย้ายเมืองหลวงไปที่เมืองพิษณุโลกและหลังจากที่เสด็จสวรรคตในปี พศ. 1981 เมืองได้ถูกลดบทบาทลงเป็นจังหวัดหนึ่งของอยุธยา